Dünyada yaşanan küresel krizin Türkiye'de istihdama olumsuz etkilerinin yanı sıra kayıtdışı çalıştırılanlar da ekonomi yönetimini düşündürüyor.
Ekonominin kayıt altına alınmasına yönelik düzenlemeleri içeren Kayıtdışı Ekonomi ile Mücadele Stratejisi Eylem Planı'nda, kayıtdışı ekonomiyle ilgili tespit ve değerlendirmelere de yer verildi.
Kayıtdışı ekonomi ile bağlantılı olan kayıtdışı istihdamın, günümüzde tüm ülkelerin en önemli ekonomik ve sosyal sorunlarından biri olarak görüldüğü belirtilen planda, "Son dönemde küresel rekabetin artması, bilgi ve iletişim teknolojilerinin gelişmesiyle beraber kayıtdışılığı da içinde barındıran üretimde esnekliğin artması ve buna bağlı resmi olmayan işgücü piyasasının toplam işgücü içinde önemli oranlara ulaşması, kayıtdışı istihdam sorununun büyümesini tetiklemektedir" denildi.
Türkiye'deki kayıtdışı istihdamın en fazla tarım sektöründe görüldüğü belirtilen plana göre, kayıtdışı istihdamın yüzde 87,4'ü bulduğu tarımı, 62,2 ile inşaat ve bayındırlık sektörü, yüzde 43,1 ile toptan ve perakende ticaret, lokanta ve oteller, yüzde 39,9 ile ulaştırma, haberleşme ve depolama sektörü izliyor.
Söz konusu oran, imalat sanayinde yüzde 32, madencilik ve taş ocakçılığında yüzde 15,8, elektrik, gaz ve suda yüzde 3, mali kurumlar, sigorta, taşınmaz mallara ait işlerde yüzde 19,6, toplum hizmetleri sosyal ve kişisel hizmetlerde de yüzde 17,9 olarak belirleniyor.
Bu şekilde Türkiye'de tarımda çalışan her 10 kişiden 9'u, inşaat ve bayındırlık sektöründe her 10 kişiden 6'sı, ticari işletmeler, lokanta ve oteller ile ulaştırma, haberleşme ve depolama işlerinde istihdam edilen her 10 kişiden 4'ü, imalat sanayinde ise 3'ü kayıtdışı istihdam ediliyor.
Ücret üzerindeki vergi ve prim yükü çok ağır
Kayıtdışı istihdamın 3 şekilde ortaya çıktığı belirtilen planda, bunlar "İşçinin hiçbir şekilde resmi kayıtlarda yer almaması, resmi kayıtlarda sigortalı olarak görünmekle birlikte prim ödeme gün sayısının düşük gösterilmesi ve işçinin elde ettiği gelirin resmi kayıtlara yansımaması" olarak sıralandı.
Planda, kayıtdışı istihdamı ortaya çıkaran nedenler anlatılırken de, öncelikle ücretten yapılan sigorta primi, vergi gibi kesintilerin işverenler için büyük bir yük oluşturduğu vurgulandı.
Bununla birlikte işçilerin işe başlarken brüt ücret üzerinden değil, net ücret üzerinden anlaşmalarının, kanunların esasen işçiyi yükümlü tuttuğu fakat ödenmesinde işvereni sorumlu saydığı bazı yükümlülüklerin (sigorta primi
işçi hissesi, gelir vergisi ve benzeri) işveren tarafından yerine getirilmemesine sebep olduğu belirtilen planda, daha sonra şu değerlendirmede bulunuldu:
"İstihdam üzerindeki vergisel yüklerin ağırlığı, istihdamın kısmen veya tamamen kayıtdışına kaymasına yol açmaktadır. Brüt gelir ile net gelir arasındaki makas açıldıkça, kayıtdışı istihdamın cazibesi artmaktadır.
Ülkemizde istihdam üzerindeki vergi makası, toplamda yüzde 42,7'dir. Kayıtdışılığı teşvik eden bu yapının değiştirilmesi için istihdam üzerindeki vergi ve sosyal güvenlik yükünün azaltılması gerekmektedir. Vergi makasının büyüklüğü gelir vergisi oranının yüksekliğinden daha çok sosyal güvenlik katkı paylarının yüksekliğinden kaynaklanmaktadır.
Çalışanların iş hayatında karşılaşabilecekleri çeşitli risk ve olumsuzluklar karşısında, çalışmayacaklarını, malul veya sakat kalacaklarını veya gelirlerinde azalma olacağını göz ardı etmeleri, diğer deyişle sosyal güvenlik bilincinin tam olarak yerleşmemiş olması da kayıtdışılıkta önemli etkenlerden bir diğeridir."
KOBİ'ler neden kaçak işçi çalıştırıyor?
İşveren üzerindeki mali yükümlülüklerin etkisini özellikle küçük işletmelerde daha fazla hissettirdiğine de dikkat çekilen planda, KOBİ'lerin Türkiye'de toplam istihdamın yüzde 45'ini, yatırımların ise yüzde 27'sini gerçekleştirdiği, buna karşılık toplam kredilerin sadece yüzde 3-4'ünü kullandığı ifade edildi.
Planda, "Bu tür işletmeler, ancak ağır mali yükümlülüklerden kaçarak, kendilerine finansman kaynağı yaratabilmektedir. Diğer yandan küçük işletmeler, çeşitli vergi yasalarının yanı sıra Bağ-Kur, SSK, Belediye Yasası, Çevre Kanunu ve benzeri mevzuatın getirdiği yükümlülükleri yerine getirmek için hem zaman, hem de para harcamak zorundadırlar. Bu durum zaten finansman sıkıntısı içinde bulunan KOBİ'leri daha da zora sokmakta ve bu tür işletmeleri kaçak
işçi çalıştırmaya teşvik etmektedir" denildi.
Türkiye ve diğer ülkelerde durumEylem planında, OECD'nin çeşitli ülkelerdeki gelir vergisi,
işçi ve işveren sosyal güvenlik kesintisi ile toplam vergi makası verileri de yer aldı.
Buna göre, Türkiye'de yüzde 12,6 olan ücret üzerindeki ortalama gelir vergisi kesintisi,
Yunanistan'da yüzde 7,9, Polonya'da yüzde 5,4,
Meksika'da yüzde 3,4,
İspanya'da yüzde 10,8,
ABD'de yüzde 15,7,
Japonya'da yüzde 7,2,
Fransa'da ise yüzde 9,9.
Çalışanların net ücretleri ile çalışanları istihdam etmenin maliyeti arasındaki farkı ifade eden vergi makası ise Türkiye'de yüzde 42,7 olarak belirleniyor.
Söz konusu oran,
Yunanistan'da yüzde 42,3,
Meksika'da yüzde 15,3,
İspanya'da yüzde 38,9,
ABD'de yüzde 30,
Fransa'da da yüzde 49,2 düzeyinde bulunuyor.
Çeşitli ülkelerin gelir vergisi ve toplam vergi makası oranları şöyle:
GELİR TOPLAM VERGİ
ÜLKELER VERGİSİ MAKASI (x)---------------- ------------ ---------------------
Almanya 15,4 52,2
Belçika 21,5 55,5
Avusturya 12,0 48,5
İngiltere 16,0 34,1
Lüksemburg 13,0 37,5
Norveç 19,3 37,5
Hollanda 12,1 44,0
Fransa 9,9 49,2
İsveç 15,6 45,4
İsviçre 9,7 29,6
Japonya 7,2 29,3
Kore 4,2 19,6
Finlandiya 15,9 43,7
ABD 15,7 30,0
Yunanistan 7,9 42,3
Avustralya 22,1 27,7
Danimarka 30,2 41,3
Kanada 14,4 31,3
İzlanda 23,0 28,3
İtalya 14,4 45,9
İspanya 10,8 38,9
İrlanda 7,9 22,3
Yeni Zelanda 21,5 21,5
Portekiz 9,3 37,4
Çek Cumhuriyeti 7,7 42,9
Macaristan 16,1 54,4
Türkiye 12,6 42,7
Polonya 5,4 42,8
Slovakya 7,1 38,5
Meksika 3,4 15,3
(x): Çalışanların net ücretleri ile çalışanları istihdam etmenin maliyeti arasındaki fark (gelir vergisi ile çalışan ve işverenlerin sosyal sigorta katkılarından oluşuyor.