Trump 2.0 döneminde ABD-İran gerilimleri: Bu noktaya nasıl gelindi? Kronolojik tablo...

Şeyda Aydın | CNNTurk.com Muhabiri seyda.aydin@cnnturk.com.tr

Donald Trump’ın ilk başkanlık döneminde Tahran-Washington hattındaki en kritik gelişmelerden biri ABD’nin İran nükleer anlaşmasından çekilmesi olmuştu. İkinci döneminde ise Trump, Beyaz Saray’a “İran’a yönelik maksimum baskı 2.0” stratejisi ile geri döndü. Müzakere süreci devam ederken ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırısıyla tansiyon yükseldi. Tahran füze misillemeleriyle karşılık verdi. İran dini lideri Ali Hamaney’in saldırılarda öldürüldüğü haberi geldi. Peki bu noktaya nasıl gelindi? Trump’ın ikinci döneminde Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve İran İslam Cumhuriyeti arasında yaşanan gelişmelere dair kronolojik tablo şu şekilde…

MAKSİMUM BASKI 2.0

4 Şubat 2025: Ocak ayında Beyaz Saray’a dönen ABD Başkanı Donald Trump, "İran'a maksimum baskı" politikasını imzaladığı kararname ile yeniden hayata geçirdi. “Belgeyi imzalamaktan mutlu olmadığını” ifade eden Trump, "bunu kullanmak zorunda kalmayacaklarını umduğunu” dile getirdi. Konuya dair kendisine yöneltilen sorular üzerine açıklamasında net bir vurgu da yaptı: “İran nükleer silaha sahip olamaz.”

TRUMP’TAN HAMANEY’E MEKTUP

7 Mart 2025: Trump, İran dini lideri Ali Hamaney'e bir mektup gönderdiğini açıkladı. Mektuba ilişkin Fox Business Network'e konuşan ABD Başkanı, “Umarım müzakere edersiniz dedim, çünkü bunun İran için çok daha iyi olacağını düşünüyorum” ifadelerini kullandı. Tahran'ın nükleer silah edinmesini engellemeye yönelik politikasını ise iki ayrı eksene oturttu: “İran'la baş etmenin iki yolu var: askeri olarak ya da bir anlaşma yaparak” dedi.

8 Mart’ta Hamaney, Washington’un amacının çözüm değil "dayatma" olduğunu vurgularken; 11 Mart’ta İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Trump’ın tehditkâr üslubuna tepki gösterdi. AA’nın aktardığına göre Pezeşkiyan, “Biz emrediyoruz siz bunu yapacaksınız bunu yapmayacaksınız, yoksa sorun çıkarırım' diyor. Tehdit ediyorsan ben (müzakereye) gelmiyorum. Git ne halt etmek istiyorsan et." yanıtını verdi.

Bir süre mektubun Tahran’a ulaşmadığına dair haberler geldi. 12 Mart’ta İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, mektubun “yakında bir Arap ülkesi tarafından Tahran'a ulaştırılacağını” söyledi. Bu belirsizliğin ardından ise Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Devlet Başkanı Muhammed bin Zayid Al Nahyan'ın Diplomasi Danışmanı Enver Gargaş’ın mektubu ilettiği aktarıldı. Mart ayı sonlarına doğru İran, yanıtı Umman üzerinden ilettiklerini bildirdi. Arakçi, “maksimum baskı ve askeri tehditler altında” İran’ın doğrudan müzakere etmeyeceğini belirterek, dolaylı müzakerelere açık kapı bıraktı.

Maskat ve Roma Görüşmeleri

Mektup trafiği sonrası Tahran ve Washington arasındaki dolaylı görüşmeler, Umman ve İtalya başkentlerinde gerçekleşti. Ancak bu görüşmeler sürerken mayıs ayında, ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth’in, Yemen'deki Husilere desteği nedeniyle İran’a mesajları sertleşti. Bir paylaşımında Hegseth, “Ne yaptığınızı çok iyi biliyoruz. ABD ordusunun neler yapabileceğini de çok iyi biliyorsunuz ve uyarıldınız. Bedelini, bizim seçeceğimiz zamanda ve yerde ödeyeceksiniz” diye yazdı.

(Tablo: AA)

13 Haziran 2025

Trump’ın Hamaney’e gönderdiği mektupta, nükleer anlaşma için 60 günlük bir süre belirlediği ortaya çıkmıştı. 12 Nisan’da ilk tur görüşmelerle işlemeye başlayan bu ültimatomun 61. gününde, İsrail İran’a saldırı düzenledi. 13 Haziran tarihinde Trump, Truth Social’daki paylaşımında, “İki ay önce İran’a bir anlaşma yapmaları için 60 günlük bir ültimatom verdim. (Bu anlaşmayı) yapmalılardı. Bugün 61. gün." dedi ve Tahran’a ne yapmaları gerektiğini söylediğini ancak istediği noktaya gelinemediğine vurgu yaparak, "Belki de şimdi ikinci bir şansları vardır." notunu düştü.

Yine aynı gün CNN International’a yaptığı açıklamada Trump, iki aylık sürenin sona erdiğine dikkat çekerek, “İran beni dinlemeliydi” dedi.

‘12 GÜN SAVAŞI’

İsrail saldırısına karşı İran, füze ve İHA fırlatarak misillemelerde bulundu. ABD, 22 Haziran'da İran'ın Natanz, Fordo ve İsfahan'daki nükleer tesislerine saldırı düzenledi. Bu süreçte İranlı bazı üst düzey komutanlar ve nükleer bilimciler öldürüldü. Çatışmaların ardından 24 Haziran’da Trump, “12 Gün Savaşı” ifadesini kullanarak ateşkesi ilan etti.

UAEA ile iş birliği askıya alındı

25 Haziran’da İran, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile iş birliğini durdurmaya yönelik yasayı onayladı. Meclis’in bu onayından bir hafta sonra 2 Temmuz’da, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın imzasıyla yasa yürürlüğe girdi. Böylelikle UAEA denetçilerinin nükleer tesislere erişimi, doğrudan Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nin özel iznine bağlandı.

‘SNAPBACK’

E3 ülkeleri olarak bilinen İngiltere, Fransa ve Almanya'nın 28 Ağustos 2025'te başlattığı 30 günlük "snapback" mekanizmasının tamamlanmasıyla, 2015 nükleer anlaşması kapsamında kaldırılan İran’a yönelik Birleşmiş Milletler (BM) yaptırımları 28 Eylül 2025 itibarıyla otomatik olarak yeniden yürürlüğe girdi. Tahran, bu adımı "hukuksuz, provokatif ve temelsiz" olarak nitelendirdi.

İRAN’DAKİ PROTESTOLAR

İran’ın yerel para birimi, ülkede ekonomik sorunların derinleşmesiyle büyük değer kaybına uğradı. 28 Aralık 2025’te başkent Tahran'da yerel esnafın kepenk kapatıp sokaklara inmesiyle başlayan protestolar, kısa süre içinde yayıldı ve rejim karşıtı gösterilere dönüştü. Avrupa Birliği (AB) protestoların şiddet kullanılarak bastırılmasını gerekçe göstererek 29 Ocak 2026 tarihinde İran Devrim Muhafızları'nı "terör örgütü" listesine ekledi. Tahran da missilleme yaparak tüm AB ülkelerinin ordularını "terör örgütü" listesine ekledi.

Trump’ın İran’daki protestolara dair açıklamaları

Donald Trump, İran’daki protestolara ilişkin yaptığı ilk doğrudan açıklamada, "Eğer İran, her zaman yaptığı gibi barışçıl göstericileri vurur ve öldürürse, ABD onların yardımına koşacaktır." ifadelerini kullandı. 13 Ocak’ta ise açıklamaların tonu sertleşti. Trump bu kez İran halkına seslenerek, "İranlı vatanseverler protestolarınıza devam edin, kurumlarınızı ele geçirin." dedi ve ekledi: “Yardım yolda” ...

NETANYAHU-TRUMP GÖRÜŞMELERİ

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Aralık ayı sonunda ve Şubat ayı ortalarında Trump ile görüşmek için ABD'ye gitti. Bu görüşmelerde "İran'a saldırı" başlığının yer aldığı uluslararası basına yansıdı. 

MÜZAKERELERİN YENİ TURLARI

İran-ABD müzakereleri Umman'ın arabuluculuğunda Şubat ayında yeniden başladı. Cenevre görüşmeleri sürecinde Washington’un İran çevresine askeri yığınak yaptığı haberleri geldi. Umman Dışişleri Bakanı Bedr bin Hamed el-Busaidi, 27 Şubat’taki açıklamasında bir "barış anlaşmasına" doğru önemli ilerleme kaydedildiğini belirtti ancak 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in İran’a saldırı düzenlediği haberi geldi.

(Tablo: Şubat 2026'daki İran-ABD müzakereleri)

Washington’dan ‘rejim değişikliği’ mesajları

Trump, açıklamalarında sıklıkla İran halkıyla değil, yönetimle sorunları olduğunu dile getirdi. Haziran ayında Truth Social’da, "Rejim değişikliği ifadesini kullanmak politik olarak doğru değil ama eğer mevcut İran rejimi, İran'ı yeniden yüceltemiyorsa, neden bir rejim değişikliği olmasın?" sorusunu yönelten Trump, paylaşımını MAGA olarak anılan sloganına atıfla MIGA (Make Iran Great Again- İran'ı yeniden yücelt) diyerek ve bol ünlem kullanarak tamamladı. Bu açıklamanın ardından Beyaz Saray Sözcüsü Karoline Leavitt ise ABD Başkanı’nın “dünya genelinde pek çok kişinin sorduğu bir soruyu gündeme getirdiğini” belirterek, "Eğer İran rejimi, barışçıl ve diplomatik bir çözüm yolunu tercih etmezse İran halkı, bu son derece şiddet yanlısı rejimin gücünü neden ellerinden almasın?” dedi.

Trump ifadelerinde 'gerilimi diplomasi yoluyla çözmeyi' tercih ettiğini söylese de 28 Şubat tarihi yaklaştıkça mesajlarda değişiklik oluştuğu görüldü. İran’da rejim değişikliği tartışmalarına dair Washington’dan karmaşık mesajlar gelirken, müzakereler sürecinde 14 Şubat tarihinde Trump’a bu soru doğrudan yöneltildi. ABD Başkanı, "Bence olabilecek en iyi şey bu olurdu." yanıtını verdi.

28 Şubat ve sonrasında ise Trump, İran Devrim Muhafızlarına "silah bırakma” çağrısında bulundu. İran halkına hitaben ise, "İşimiz bittiğinde, hükümetinizi ele geçirin, sizin olacak. Bu muhtemelen nesiller boyunca elinize geçecek tek fırsat olacak” ifadelerini kullandı.