SON DAKİKA HABERİ: Mekke İttifakı hangi ihtiyaçtan doğdu, stratejik önemi ne?
Mekke İttifakı hem Ortadoğu'nun hem Avrupa'nın hem de dünya diplomasisinin bir numaralı gündemi oldu. Ortadoğu siyasetinin en kritik dönemeçlerinden biri olarak görülen Mekke Anlaşması nasıl bir ihtiyaçtan doğdu? Mekke Anlaşması hangi şartların ürünüydü ve bölgesel dengeler açısından neden stratejik bir önem taşıyordu? Nebi Miş, MMekke İttifakı ile ilgili bu soruların cevaplarını mercek altına alıyor.
Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması, kısa süreli bir ihtiyaçtan doğmadığını bu coğrafyada yaşayanlar kolayca anlayacaktır. Yani, anlaşma bir günde ortaya çıkmadı.
Bölgede ortak bir savunma ve güvenlik mimarisine ihtiyaç hep vardı. Ancak etkin ve işleyecek bir anlaşmanın hayata geçirilmesi kolay olmadı.
Ortadoğu ve İslam dünyasını içine alan İslam İşbirliği Teşkilatı, Arap Ligi, Körfez İşbirliği Teşkilatı gibi çok üyeli ve farklı amaçlar için bir çok örgüt bugüne kadar kuruldu. Ancak, bu örgütler bölgenin ve İslam dünyasının sorunlarını çözecek bir kapasite oluşturamadı. Neredeyse çoğu zaman basit bir kınama kararını bile alacak iradeyi gösteremediler. Çünkü, üye sayısı çok olan örgütler zamanla hantallaşıyor. Çıkar farklılıkları karar almayı zorlaştırıyor.
Ortadoğu'da, son yüz yılı bir tarafa bırakırsak, sadece son 20 yıllık dönemde, bölgenin neredeyse tüm devletlerini içine çeken, toplumsal kırılganlıkları ve çatışmaları derinleştiren her türlü kriz ve savaş yaşandı.
Bu savaşların, çatışmaların ve krizlerin nasıl çıkarıldığını, kimin dizayn ettiğini, sebeplerinin ve sonuçlarının ne olduğunu, bölgedeki her lider, kararalıcı ve geniş anlamda da toplumlar gördü. Bizzat bu süreçleri yaşayarak deneyimlediler. Bu deneyimlemede, devlet adamları ve karar alıcılar ne tür adımların krizleri derinleştirdiğini hangi yaklaşımların ülkeler arasında ilişkileri normalleştirdiğini zor yoldan öğrendiler.
Türkiye "bölgesel sahiplenme" arayışı üzerinden özellikle 2021 sonrası normalleşme adımlarını hızlandırdı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, ısrarla "etrafımızda barış, istikrar, ve refah kuşağını" tesis etmekten bahsetti. Ve "yeniden" bir normalleşme çabasının içine girdi. (İlk iktidar dönemlerinde de benzer bir yaklaşım geliştirmişti, ancak gelişmeler ülkeleri başka bir yere taşıdı, bilinen süreçler…) Bu "yeni süreçte", Türkiye kendi güvenliğini ve dostlarının güvenliğini sağlamada önemli bir caydırıcı kapasiteye ulaşmıştı. Bunu, Libya, Karabağ ve Suriye gibi sahalarda dosta düşmana göstermişti. Dolayısıyla "sözü etkili, gücü tesirli" bir konuma gelmişti.
Türkiye, bölge ülkelerine yılların deneyimini dostane bir şekilde yeniden hatırlattı: Bölge ülkeleri kendi sorunlarını birbiri ile konuşarak çözmediği için dışarıdan gelen hegemonik aktörler, sorunları çözmek yerine kendi nüfuz mücadelelerinin bir parçası haline getiriyorlar. Bölgenin sürekli istikrasızlığından faydalanıyorlar. Ülkelerin bir biri ile ilişkilerini normalleştirmesinden değil, çatışmasından yararlanıyorlar. Bu hatırlatmanın ardından da genel olarak şöyle bir işbirliği çerçevesi teklif etti: Bölge ülkelerinin güvenliği birbirinden ayrı değildir. Bir ülkede var olan istikrasızlık tüm bölgeyi etkilemektedir. Dolayısıyla bölgesel istikrar her bir ülke düzeyinde önemsenmelidir. Ülkeler arasında normalleşme buna katkı sağlar. Savunma ve diplomasi birbirinin alternatifi değil tamamlayıcısıdır. Sorunlarımızı, başkası değil, kendimiz çözelim.
Türkiye bu bakış açısının bir tezahürü olarak, özellikle son 2 yıllık dönemde ikili ziyaretleri yoğunlaştırdı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, bir çok ülkeye arka arkaya ziyaretler gerçekleştirdi. İkili ziyaretlerde lider diplomasisiyle, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan başta olmak üzere, ilgili bakanlıklar, devlet kurumları hatta düşünce kuruluşları ve STK'lar Ortadoğu'da istikrar ve düzen inşasını mümkün kılmanın önemi üzerinde durdular. Bunun için çabaladılar. Bu çabaların somut çıktısı olarak, ülkeler arasında ekonomik ilişkileri derinleştirme adımları atıldı. Her bir ülkenin güçlü olduğu yönünün öne çıktığı işbirliği anlaşmaları yaparak devlet kapasiteleri güçlendirmeye çalışıldı. Kolektif güvenliği sağlayacak ve caydırıcılığı artıracak şekilde savunma imkânlarının geliştirilmesi hedeflendi. En nihayetinde daha etkili bir ortak savunma ve güvenlik mimarisinin oluşturulması gündemde tutuldu. Neredeyse doktriner ve pratik düzeyde bir hazırlık süreci geçirildi.
7-8 Ekim sonrasında İsrail'in bölgesel saldırganlığı ve ABD-İsrail'in İran'a saldırması bu savaşların ortaya çıkardığı yeni güvenlik şokları ve teknolojik gelişmelerle savaşların değişen doğası, bu güvenlik mimarisinin aciliyetini gösterdi. Somutlaşmasını hızlandırdı. Bu bağlamda, Mekke Ortak Savunma Anlaşması, bölgenin uzun süredir ihtiyaç duyduğu güvenlik mimarisinin kurulması yönünde atılmış bir adımdır. Anlaşmayı, yalnızca üç ülke arasında yapılan bir askeri işbirliği anlaşması veya mevcut savaş konjonktürüne verilmiş bir cevap olarak değerlendirmek taşıdığı stratejik anlamı eksiltir. Bu tür anlaşmalar, siyasi iradelerin kararlılığı ile etkili hale gelir. Uzun dönemli bölgesel bir düzen hedefi ile başlatılan bu işbirliğinin derinleştirilmesi, atılacak yeni adımları ve ortak kararlılığı gerektirecektir. Fikri ve siyasi zemin önemlidir.
Anlaşma önce kurucu ülkelerin birbirinden emin olma ve güven duyma eşiklerini yükseltecektir. Ülkelerin içinde bulundukları ittifaklara alternatif olarak görülmemelidir. Çünkü dünyada eski ittifakların yanında daha az üyeli ve etkili yeni ittifaklaşmalar son yıllarda yaygınlaşmaktadır. Kurucu ülkeler, bu ittifakın caydırıcılık ve savunma ittifakı olduğunu, kimseye karşı kurulmadığını özellikle vurguladılar. Bu taahhüde rağmen, bu anlaşmadan rahatsız olan ya da olacaklar, ancak bölgenin istikrasızlığından beslenenler olacaktır.