İran için neden önemliydi? İşte Hamaney'in portresi...
ABD ve İsrail, İran'a yönelik ortak saldırılarında İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’e suikast düzenledi. Hamaney’in öldürüldüğü açıklandı. Peki, İran’ın en güçlü ismi olan dini lider Ali Hamaney kimdi? İşte detaylar...
ÖLDÜRÜLEN İRAN DİNİ LİDERİ HAMANEY KİM?
Ali Hamaney, 19 Nisan 1939'da Meşhed kentinde doğdu. Ali Hamaney’in ailesi aslen Tebrizli ve baba tarafı İran Türklerindendir. Hamaney’in Türkçeyi iyi bildiği iddia ediliyor ancak kamuoyu önünde nadir konuşuyordu.
Hamaney’in babası din adamıydı. O da babasının izinden gidip çocuk denecek yaşta din adamı oldu. Meşhed’de ve Irak’ın Necef kentinde din eğitimi aldı. İran’ın dini merkezi Kum kentinde, gelecekte İslam Devrimi’ne liderlik edecek Ayetullah Humeyni’yle tanıştı.
HAYATININ 40 YILI ŞAH DÖNEMİNDE GEÇTİ
İran’da İslam devleti kurmak isteyen Humeyni, Şah’ın bir numaralı düşmanıydı. Hamaney, Humeyni’nin Paris’te sürgünde olduğu yıllarda onun fikirlerini yaymak için çalıştı. Şah’ın polisi tarafından altı kez gözaltına alındı, işkence gördü.
1979 yılı hem İran için hem Hamaney için dönüm noktası oldu. Şah, geniş halk kitlelerinin isyanıyla devrildi. Sürgünden dönen Humeyni, İslam rejimini kurdu. Artık ülkeyi mollalar yönetecekti. Hamaney de o mollalardan biriydi.
40 yaşındaki Hamaney, yeni liderin yakın çevresindeki isimlerden biri oldu. Devrim Konseyi’nde görev aldı, milletvekili oldu ve Savunma Bakan Yardımcılığı yaptı. İran’ın en etkili kurumlarından biri olan Devrim Muhafızları’nın kuruluşuna yardım etti. Başkent Tahran’da cuma namazlarında imamlık yapmaya başladı.
1981'DEKİ SUİKAST GİRİŞİMİNDE FELÇ KALDI
İslam rejiminin önde gelen isimlerinden biri haline gelen Hamaney, 1981’de suikast girişimine uğradı. Camide konuşma yaparken kasetçaların içine gizlenen bomba infilak etti. Saldırıda ağır yaralanan Hamaney’in sağ kolu felçli kaldı.
Suikast girişiminden, dini yönetime karşı çıkan Furkan Grubu sorumlu tutuldu. Hamaney kurtuldu ama iki ay sonra Cumhurbaşkanı ve Başbakan peş peşe suikasta kurban gitti. 42 yaşındaki Ali Hamaney, suikast girişiminden dört ay sonra, yüzde 95’in üzerinde oy alarak Cumhurbaşkanı seçildi.
Hamaney’in Cumhurbaşkanlığı dönemi, sekiz yıl süren İran-Irak Savaşı’yla geçti. Savaş, yaklaşık 1 milyon kişinin ölümüne, 2 milyon kişinin yaralanmasına ve her iki ülkede de ağır hasara yol açtı.
DİNİ LİDER SEÇİLDİ
1989 yılı hem dünya hem İran için dönüm noktası oldu. ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki Soğuk Savaş sona ererken İran İslam rejimi liderini kaybetti. 49 yaşındaki Hamaney, Uzmanlar Meclisi tarafından oybirliğiyle Humeyni’nin yerine dini lider seçildi.
Hamaney, bir gecede Ayetullah ilan edildi. Anayasa da değiştirildi. Dini lider karşısında Cumhurbaşkanının yetkileri artırıldı. Aslında Hamaney, İslam rejimi içinde sıradan hatta silik bir isimdi. Attığı en önemli adım, İran-Irak Savaşı sonrasında Devrim Muhafızları’nı güçlendirmek oldu. Böylece rejim içindeki konumunu güçlendirdi, her dönemde son sözü söyleyen güçlü bir lider haline geldi.
Hamaney döneminde Orta Doğu savaşlara ve büyük altüst oluşlara sahne oldu. İran-Irak Savaşı’nı 1991’de Körfez Savaşı, 2003’te Irak’ın işgali izledi. 2011’de Arap ülkelerinde, Hamaney’in “İslami uyanış” olarak nitelediği halk ayaklanmaları başladı. Ayaklanmalar, İran ile Suudi Arabistan arasındaki uzun süredir devam eden jeopolitik rekabeti artırdı.
İslam rejiminin gözünde ABD ve İsrail “büyük şeytan”dı. Hamaney döneminde İran, ABD yönetiminin ve İsrail’in bölgedeki etkisine karşı bir “direniş ekseni” oluşturdu. Devrim Muhafızları eliyle oluşturulan bu eksen, İran’ın bölgedeki etkisini genişletti.
İKTİDAR PROTESTOLARI
Lübnan’daki Hizbullah örgütü, Yemen’deki Husiler, Irak’taki Şii milisler ve Filistin’deki Hamas ve İslami Cihad “direniş ekseni” içinde yer aldı.
Hamaney’in on yıllara dayanan iktidarı protestolara da sahne oldu. En büyüklerinden biri, Mahmud Ahmedinejad’ın 2009’da Hamaney’in desteğiyle yeniden Cumhurbaşkanı seçilmesiyle patlak verdi. Seçimlerde hile yapıldığı iddiasıyla başlayan gösteriler, güvenlik güçlerinin kanlı müdahalesiyle bastırıldı.
2017 ve 2019’da bu kez ekonomik sıkıntıları protesto için gösteriler yapıldı. 2022’de ise başörtüsü zorunluluğu ve polis şiddeti gençleri sokağa döktü. 22 yaşındaki Mahsa Amini, düzgün örtünmediği gerekçesiyle “ahlak polisi” tarafından gözaltına alındıktan sonra hayatını kaybetti. Amini’nin polis şiddetiyle öldüğü iddiaları üzerine başlayan ve tüm ülkeye yayılan gösteriler aylarca sürdü. Gösteriler sırasında Hamaney karşıtı sloganlar da atıldı.
Ayetullah Ali Hamaney, on yıllardır süren iktidarında hiç ülke dışına çıkmadı. Altı çocuk babası olan Hamaney’in, şiir okumayı ve bahçeyle ilgilenmeyi sevdiği biliniyordu. Bugünkü genç İranlıların tamamı yalnızca onun yönetimi altında yaşadı.
28 ŞUBAT'TA SUİKASTA UĞRADI
Ülkenin siyasi yapısında pek çok farklı güç merkezi bulunmasına rağmen, Hamaney bu yapıların tam merkezinde yer alıyordu. Çünkü kamu politikaları üzerinde veto yetkisine sahip olan dini lider, kimin hangi göreve getirileceğine karar verebiliyordu.
Devlet başkanı ve aynı zamanda İran Silahlı Kuvvetleri’nin —Devrim Muhafızları dahil— başkomutanı olan Hamaney, neredeyse sınırsız bir güce sahipti.
28 Şubat’ta İsrail ve ABD’nin ortak başlattığı saldırıların ardından İran medyası, Hamaney’in Tahran dışında güvenli bir yere götürüldüğünü öne sürdü. Sonrasında üst düzey İranlı yetkililerin evlerine saldırılar düzenlendiği açıklandı. Bu bilgiden kısa bir süre sonra da Hamaney’in öldüğü duyuruldu.
