Ekonominin Üç Güncel İmtihanı

Dünyanın ikinci en büyük ekonomisi Çin’in uygulamaya soktuğu “mutlak kripto yasağı”, bu varlıkların madenciliği ve ticaretini tamamen yasaklıyor. Ağırlaştırılmış hapis cezaları ile birlikte tatbikatına geçilen bu “katı devlet tutumu”, zamanlaması bakımından ilginç bulunuyor. Kripto varlıklar ile ilgili köklü ve geniş kapsamlı, hatta “devrim nitelikli” düzenlemelerin, Amerika Birleşik Devletleri tarafından yasalaştırılması sadece günler önce gerçekleşmiş bulunuyor. (*) Esasen, Çin’in, bir çok sebep arasında “çevre dostu olma ve rasyonel enerji kullanımı” kabilinden faktörleri de sıraladığı bu sert ve zorlayıcı düzenlemenin 2009 yılına kadar uzanan bir gelişmeler zincirinin yeni bir halkası olduğunu belirtmek gerekiyor. Çin; tamamen kendi inisiyatif ve tasarrufu içinde yer almayan tüm eko-politik dinamiklere, bu kez kripto varlıklar üzerinden “fren koymaya” çalışıyor!.

Bitcoin’ın “icadından” sadece altı ay sonra, Çin yönetiminin tüm sanal paralara; “dijital alemde kazanılıp, gerçek dünyada kullanılmasını engelleme” savıyla 2009 Haziranında yasak getirdiğini hatırlatmak gerekiyor. Aradan dört yıl geçtikten sonra, 2013 yılının sonunda, Çin Merkez Bankası, bankaların Bitcoin ile irtibatlı işletmelerle kurumsal olarak çalışmasını men ettiği görülüyor. Teknoloji devi Baidu’nun yanısıra, perakende devi Alibaba bu yasağa uyum gösteriyorlar ve kripto varlıklarda önemli değer kaybı ortaya çıkıyor. 2017 yılının sonlarına doğru Çin’in “sermayenin dijital varlıklar ile dışarıya kaçırılmasını engellemek” amacıyla yeni düzenlemeleri benimsediği biliniyor. Birçok benzeri yasak ve engellemelere rağmen Çin’in Bitcoin madenciliğindeki küresel liderliği kırılamayınca, 2021 yılının ortasından itibaren, özellikle bu madencilik operasyonlarına yönelik çok sert baskın ve uygulamalar, başka ülkelere “kaçma ve operasyonları dışa taşıma” sürecini tetikliyor. Bugün, ülkemiz dahil dünyanın pek çok lokasyonunda , “şaibeli” ve çoğu kez “yasadışı” madencilik operasyonları böylece start almış oluyor. Kripto varlık sahipliği, Çin’de günümüze kadar teknik olarak kabul görmekle birlikte, sadece saatler önce açıklanan yeni yasak ve düzenlemeler, “sahiplik” ve “ticaret yasağı” faktörlerini ortaya getiriyor. Çin’in, kripto ile sınavında yeni bir sayfanın açıldığını şimdiden ifade etmek gerekiyor. İşin arka planını okurken, bu güne kadar hakim olan “sermaye/paranın Çin dışına çıkarılmasına set çekme” anlayışının daha ötesine bakmak ve derinine inmek zarureti ortaya çıkıyor.

1 Ağustos vadesine uygun biçimde, ABD ile dünyanın diğer ikiyüz civarındaki ülkeleri için en azından “manşet/oran” temelinde gümrük vergileri ile diğer düzenlemeler belirginleşmiş bulunuyor. Şimdi, artık, ülkelerin (yeni) ticaret oran ve düzenlemeleri ile imtihanları başlamış oluyor. Bu süreçte, farklı ülkeler için farklı algı ve okumalar, hemen kendilerini gösteriyor; bazı ülkeler beklenti ve planlarının dışına itilme/dezavantajlı duruma sıkışma sendromunu şimdiden yaşıyor. Geçerli oranlar arasında en düşük manşeti %10 ile sağlayan Birleşik Krallık için dahi “daha iyisinin elde edilebileceği” değerlendirmelerine rastlanıyor. %30’luk oran ihtimali sonrasında %15 düzeyini elde eden Avrupa Birliği (27 ülke) en azından “belirsizliğin ortadan kalktığını ve kötünün iyisi ile yetinmek gerektiği” yargısını ön plana çıkarıyor. Ancak, üç yıllık ve 750 milyar dolarlık ABD’den enerji ithalatı şartının nasıl yerine getirileceği sorusu ağırlığını koruyor. AB ile gümrük birliği içinde olan Türkiye, aynı oran ile karşılaşmakla birlikte, Rusya ile ticareti yüzünden potansiyel oran artım/ek yaptırım riskini henüz bertaraf edemiyor. Büyük hayalkırıklığı yaşayan Hindistan, ilk reaksiyon olarak, Rusya ile ticareti için ABD tehditlerine dikkate almadığını açıklarken, Türkiye sessizliğini koruyor. Kanada’nın da, doksan günlük uzatma alan Meksika’nın gördüğü itibarlı uygulamalar dışında bırakıldığı ve adeta “cezalandırıldığı” algısına kapıldığı izleniyor. Tamamen siyasi sebeplerle (eski başkana açılan soruşturma) %50 düzeyinde bir oran ile karşılaşan Brezilya’nın, belki de önümüzdeki günlerde “Amerika-Trump’a karşı duruşun sözcülüğü” rolüne hazırlandığı değerlendiriliyor. Başta, ABD‘den yapılacak ithalata sıfır gümrük vergisi uygulamasından; iç pazarın Amerikan ürünlerine tahditsiz açılımına kadar pek çok faktörün önümüzdeki günlerde yeni açılım ve değerlendirmelere konu olacağı anlaşılıyor. Dünya ülkelerinin, küresel ticaret oran ve işleyişi ile imtihanlarında, yeni bir sayfa açılmış bulunuyor.

Hafta başında açıklanacak Temmuz ayı enflasyon rakamlarının; ülkemizin enflasyonla (bitmek bilmeyen) sınavında yeni bir aşamaya işaret edeceği biliniyor. TCMB’nin (Merkez Bankası) geçtiğimiz günlerde PPK toplantısı karar metninde işaret ettiği üzere artış eğilimine işaret eden bir manşet beklentisi ağırlık kazanıyor. Nitekim, öncü göstergelerden İTO İstanbul Ücretliler Geçinme Endeksi perakende fiyat endeksini %2,62 düzeyinde endeksler iken, endekste yer alan 336 adet ana üründen sadece 38 adetinde (neredeyse on üründen yalnızca birisinin) fiyat düşüşü görülmesi, ekonomik aktörlerin fiyat arttırma konusunda ellerini korkak alıştırmadan zam yapmaya devam ettiklerini gösteriyor. Aynı çıkarım, TZOB (Türkiye Ziraat Odaları Birliği) Üretici/Market Fiyatları karşılaştırılmasında konfirme ediliyor ve ilaveten fiyatı en çok düşen domates için tarla-market fiyat farkının en yüksek çıkması; gıda fiyatları kaynaklı enflasyon kaynaklarının halen “kurutulamadığını” işaret ediyor. Belki de bu bakımdan, Güncel TCMB Sektörel Enflasyon Beklentileri sonuçlarına göre, Hanehalkı beklentilerinin %54,5 oranında ortaya çıkmasını ve enflasyonun düşeceğini bekleyenlerin oranının sadece %26,6 düzeyinde kalmasını doğru okumak gerekiyor. Açıklanacak Temmuz manşetinin; enflasyonda sürdürülebilir/öngörülebilir/korunabilir bir iniş kulvarının yolunu açma ihtimali düşük görünüyor ve enflasyon musibeti ile zorlu imtihanımız devam ediyor.

(*) “Kripto’nun Önünü (Kontrollü) Açmak..”, 20.07.2025, cnnturk.com/Yazarlar.