İnsan Odaklı Eko-Politik

İşin özünde, her türlü teknik/bilimsel/karmaşık gösterge ve analizlerin, esasen, “önce insan” amacına hizmet eden araçlar kimliği ile sınıflandırılması bulunuyor. O halde, insan gelişim ve değişimini çalışan, başta demografi (nüfus bilimi) olmak üzere, bilimsel disiplinlere öncelik tanınması isabetli oluyor. 2025 yılı kesinleşmiş verilerine bakıldığında, küresel planda yerleşik ekonomik ve sosyal dengeleri değiştirecek dinamiklerin ortaya çıktığı görülüyor:

Doğum oranları dünya genelinde düşerken, küresel nüfusta azalma trendi keskin çizgileriyle ön plana çıkıyor. Dünya toplumlarında genç nüfus oranında yaşanan düşüş ve yaşlı nüfus sayısındaki artış eş zamanlı olarak gerçekleşiyor. Üretim ve tüketim kademelerinde şimdiden filiz veren ekonomik ve sosyal değişimler, köklü bir dönüşüme işaret ediyor. Bu değişim ve yönelişe, Yapay Zeka (AI) alanındaki gelişmelerin de farklı boyutlar kazandırdığı gözleniyor.

2025 yılında, dünyada toplam nüfusun, bir önceki yıla göre 69,2 milyon kişilik artışla; 8,2 milyara ulaştığı, Birleşmiş Milletler tarafından açıklanıyor. Geçtiğimiz yıl dünyada 132,4 milyon doğuma karşılık, 63,2 milyon ölüm yaşandığı kayıtlara geçiyor.

2025 yılında, 23 milyonu aşan doğum sayısı ile Hindistan’ın ilk sırada yer aldığı ve dünyadaki her altı doğumdan birisinin bu ülkede gerçekleştiği belirtiliyor. Bu ülkeyi, Çin (8,7 milyon) ve Nijerya (7,6 milyon) takip ediyor. Afrika kıtası ülkeleri, doğum oranlarındaki en hızlı büyümeyi sağlıyor; sadece Nijerya, Avrupa’nın tamamında gerçekleşen toplam doğum sayısından 1,3 milyon fazla doğuma ev sahipliği yapmış bulunuyor.

Dünya genelinde doğurganlık oranlarının düşme eğiliminin yerleşik trend haline geldiği ifade ediliyor; geçtiğimiz beş yıl içinde dünyanın 185 ülkesinde söz konusu oranların aynı kaldığı ve düştüğü ve sadece 12 ülke için doğum oranlarında artış ortaya çıktığı anlaşılıyor. Demografik hesaplamalara göre, nüfusun mevcut seviyesini korumak için kadın başına 2,1 doğum ortalaması gerekiyor ve bu gösterge; “yenilenme düzeyi” olarak adlandırılıyor. Son beş yıl zarfında, dünyada ortalama doğurganlık oranı; 2,4’den 2,25 düzeyine gerilemiş bulunuyor. Gelişmiş ülke klasmanındaki ülkelerin hemen tamamının belirtilen güncel yenilenme düzeyi altında kaldığı izleniyor. OECD (Avrupa Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı) üyesi 38 ülkenin İsrail hariç tamamı, güncel yenilenme düzeyi 2,1’in altında kalıyor. Türkiye’nin 1,5 değeri ile orta sırada yer aldığı OECD nüfus yenilenme göstergelerinde en düşük sırada Güney Kore yer alıyor. Dünya pazarlarındaki prestijli global markaların sahibi bu ülke, yeni demografik risk ve sorunlara açık bir duruma geliyor. Avrupa Birliği ülkelerine bakıldığında; en düşük doğurganlık oranına sahip olanın İtalya (kadın başına 1,2 doğum) olduğu görülüyor. AB’de ilk sırada yer alan Fransa’nın dahi, 1,6’lık oranı ile güncel yenilenme düzeyi parametre değeri olan 2,1’in altında kaldığı ortaya çıkıyor.

Dünya genelinde ortalama yaşam süresi; kadınlar için 76,2, erkekler için 70,9 yaşlarına ulaşır iken, ortalama yaşam beklentisi 73,5 yaşa endeksleniyor. Türkiye’nin tüm kategorilerde dünya ortalamasının üzerine çıktığı (77,8 yaş) belgeleniyor. Bu kulvarda, Hong Kong ve Japonya, 85 yaşını aşan ortalama ile ilk sıraları alırken, Çad ve Nijerya, 55 yaş ortalaması ile en alt sıraları paylaşıyor.

İkibinli yılların başında kaydedilen 2,38’lik doğurganlık hız ve kapasitesinde irtifa kaybeden Türkiye için güncel oranın 1,48’e gerilediği gerçeğini önemle vurgulamak gerekiyor. Birleşmiş Milletler ’in “çok düşük” senaryo ve projeksiyonlarına göre, mevcut eğilimlerin devamı halinde ülke nüfusumuzun sadece yetmişbeş yıl içinde, 2100 yılında 25 milyona düşeceği raporlanıyor. Keza, TÜİK’ in “düşük “ senaryo ve serimleri çerçevesinde bile, 2100 yılı için öngörülen Türkiye nüfusunun 54 milyona gerileyeceği ortaya konuluyor. İlk çocuk sahibi olma yaşının 29,3’e ilerlediği ülkemizde, evlenme yaşının da yükseldiği takip ediliyor. An itibarıyla, ülkemizdeki hanelerin %57’sinde hiç çocuk bulunmuyor. Hanehalklarımızın beşte birini yalnız yaşayan bireylerimiz teşkil ediyor. Tespitlere göre; bebek bezi satışlarında düşüş görülürken, yetişkin bezi satışlarında artış kaydediliyor. Yaşlı bakım ücretlerindeki artış, çocuk bakım hizmetleri ortalamasını aşmaya başlıyor. Adeta, hane/nüfus yapımızda sessiz bir dönüşüme şahit olunuyor.

Eko-politik mesele ve gelişmeleri ele alırken, her dem öncelikli konuma yerleştirilmesi gereken “insan” faktörüne dair her türlü yapılanma ile dinamikleri de yakından takip etmek, bir heves veya tercihten öte, zorunlu bir ödeve dönüşüyor.