Kutup Jet Akımı ve Kutup Girdabı

Kutup jet akımı, atmosferimizin en alt katmanı olan ve çoğu hava olayının gerçekleştiği troposferde bulunur. Saatte birkaç yüz kilometre hıza kadar ulaşan, batıdan doğuya doğru esen bir rüzgar kuşağı ile karakterize edilir.

Yıl boyunca biraz kuzeye veya güneye kaysa da, genellikle 50. ve 60. paraleller arasında kalır ve soğuk kutup havası ile sıcak orta enlem havasının karışmaya çalıştığı sınırda oluşarak hızlı hareket eden dalgalar ve girdaplar yaratır.

Dünyanın dönüşü sayesinde, bu girdaplar sadece kuzey ve güneye hareket etmekle kalmaz, aynı zamanda doğuya doğru yay şeklinde kıvrılırlar. Sonuç olarak, güçlü bir doğuya doğru hava akımı sistemi oluşur ve soğuk hava kuzeyde tutulur. Arktik ve orta enlemler arasındaki sıcaklık farkı ne kadar büyükse, jet akımı da o kadar güçlü olur; bu nedenle Arktik'in en soğuk olduğu kış aylarında genellikle en hızlıdır.

Bu dalgalı jet akımları Dünya'yı boydan boya kaplar, bu nedenle kuzey yarımkürenin her yerinde garip hava olayları görülebilir; örneğin, Arktik'in bazı bölgelerinde alışılmadık derecede yüksek sıcaklıklar yaşanırken, aynı anda güneyde aşırı soğuk hava dalgaları da etkili olabilir. Örneğin, Şubat 2021'de Teksas, eyaletin hazırlıklı olmadığı bir haftadan fazla süren dondurucu soğuklara maruz kaldığı gibi.

Kutup girdabı, kutup jet akımından daha yüksekte, Dünya'nın 30 mil yukarısındaki stratosferde bulunur. Ayrıca daha kuzeyde, Kuzey Kutbu üzerinde yer alır. Kutup girdabı atmosferin yükseklerine kadar uzanır. En alt katmana troposfer denir ve tüm hava olayları burada meydana gelir. Ancak bunun üzerinde, ozon tabakasına ev sahipliği yapan derin ve kuru bir katman olan stratosfer bulunur.

Bu nedenle, kutup girdabının tamamını üst (stratosferik) ve alt (troposferik) olmak üzere iki kısma ayırıyoruz. Her ikisi de farklı roller oynadığı için onları ayrı ayrı izliyoruz. Ancak bunların doğru şekilde birbirine bağlı olması da çok önemlidir.

Kutup jet akımı gibi, güçlü bir kutup girdabı da çekirdeğindeki soğuk havayı tutmaya yardımcı olur. Bazen, aşağıdan gelen doğal türbülans yukarı doğru hareket ederek girdabı bozabilir ve girdap parçalanabilir. Bu, insan kaynaklı iklim değişikliğinden çok önce meydana gelen doğal (ancak nadir) bir olaydır, ancak daha az tahmin edilebilir hava koşullarına sahip daha sıcak bir Arktik, bu tür türbülansı daha olası hale getirebilir.

Kutup girdabı bozulursa, Kuzey Kutbu'ndan kayabilir veya hatta iki veya üç ayrı halkaya ayrılabilir. Her iki bozulma da güneydeki jet akımını zayıflatma eğilimindedir. Son zamanlarda kutup girdaplarının dağılmasının aşırı kış fırtınalarına yol açtığı çarpıcı örnekler yaşandı; örneğin Ocak ve Şubat 2019'da ABD'nin doğusu ve Kanada'da soğuk hava rekorları kırıldı. Ancak bilim insanları, iklim değişikliğinin bu olayları gelecekte daha yaygın hale getirip getirmeyeceği konusunda hala tartışıyor.